Dit is de 287e aflevering van de Slimmer Presteren Podcast, over sport, onderzoek en innovatie. In deze aflevering hebben Gerrit Heijkoop, Jurgen van Teeffelen en Kim van den Nobelen het over:
Kun je te veel sporten voor je hart?
Sporten is goed voor je hart. Toch lees je steeds vaker dat jarenlang veel en intensief trainen ook risico’s heeft: boezemfibrilleren, kransslagaderverkalking, een verwijde aorta. Kun je dan te veel sporten? En moet je als fanatieke wielrenner, hardloper of triatleet je training aanpassen?
Kim van den Nobelen, promovenda fysiologie bij het Radboudumc, onderzocht hoe sporters daar zelf naar kijken. Ruim drieduizend sporters vulden haar vragenlijst in. De uitkomst laat zien waar onze zorgen vandaan komen, en waarom die zorgen zelden een reden zijn om minder te gaan bewegen.
Eén ding staat volgens Van den Nobelen voorop: sport is en blijft gezond. De voordelen wegen bijna altijd zwaarder dan de risico’s.
Welke risico’s spelen er bij jarenlang veel sporten?
De mogelijke risico’s gelden volgens Van den Nobelen voor mensen die langdurig heel veel sporten. Bij hen zien onderzoekers vaker ritmestoornissen zoals boezemfibrilleren, kransslagaderverkalking en soms een verwijde aorta. Daarnaast zijn er de acute risico’s: een hartinfarct of een plotse hartdood tijdens het sporten.
Het gaat dus niet om die ene zware training of die ene marathon. Thijs Eijsvogels, inspanningsfysioloog bij het Radboudumc en collega van Van den Nobelen, noemde tegen de NOS een periode van minimaal vijf tot tien jaar zeer intensief sporten. Hoe die studie in elkaar zat, lees je in aflevering 267 over intensief sporten na je 35e.
Hoe groot zijn die risico’s? Het SportHart-team van het Radboudumc zet de cijfers op een rij. De kans op een hartinfarct tijdens een uur zeer intensief sporten is ongeveer 1 op 300.000. Bij getrainde sporters is het risico tijdens inspanning één tot twee keer hoger dan in rust.
Bij inactieve mensen die plotseling intensief gaan sporten, kan dat oplopen tot honderd keer.
Wie al jaren traint, loopt tijdens het sporten dus een veel kleiner acuut risico dan wie zonder opbouw een zware wedstrijd gaat lopen of rijden. Bij boezemfibrilleren ligt het anders: levenslange duursporters hebben daar tot vier keer meer kans op. Tegelijk hebben sporters met boezemfibrilleren minder kans op een beroerte dan niet-sporters met dezelfde aandoening.
Wat 3053 sporters denken over hun eigen hart
Hoe kijken sporters zelf naar die mix van voordelen en risico’s? Om dat te onderzoeken, werkte Van den Nobelen samen met drie burgerwetenschappers: sporters zonder medische achtergrond, van wie er twee zelf hartproblemen hebben. Samen met de onderzoekers stelden zij de vragenlijst op. Het project wordt gefinancierd door de Hartstichting en ZonMw.
Het team hoopte op ongeveer vijfhonderd deelnemers. Het werden er 3053.
Volgens Van den Nobelen zegt dat iets over hoe sterk het onderwerp leeft.
Uit de resultatenbrief van het SportHart-onderzoek blijkt ook dat het geen doorsnee groep is. De deelnemers sporten gemiddeld 7 uur en 42 minuten per week. Een derde liep ooit een marathon of een langere trailrun, 36 procent fietste ooit meer dan 200 kilometer en 101 deelnemers voltooiden een hele triatlon.
Bijna drie op de vier deelnemers zijn tussen de 40 en 75 jaar, en 44 procent is vrouw. Een op de vijf heeft zelf een hart- of vaatziekte.
Van den Nobelen benadrukt dat de uitkomsten daarom gelden voor deze fanatieke groep, en niet zomaar voor mensen die minder sporten. Volgens Jurgen van Teeffelen is het wel precies de groep waar de vraag het meest speelt. Bij grote trainingsvolumes is nog het minst duidelijk of het risico op hart- en vaatziekten weer toeneemt.
Matig is gezond, maar waar begint de twijfel?
De deelnemers kregen stellingen voorgelegd, van helemaal eens tot helemaal oneens. Bijvoorbeeld: hoog-intensief sporten kan schadelijk zijn voor hart en bloedvaten, bij één keer, twee tot drie keer of vier keer per week of vaker.
Matig intensief sporten, twee tot drie keer per week, vindt vrijwel iedereen gezond. Dat sluit mooi aan bij de beweegrichtlijn van minimaal 150 minuten matig intensief bewegen per week. Bij hoog-intensief sporten verschuift het beeld: hoe vaker per week, hoe minder deelnemers het nog gezond vinden. Waar te veel sporten begint, ligt in hun ogen dus vooral bij de intensiteit.
Ongeveer 30 procent denkt dat vier keer per week of vaker hoog-intensief sporten schadelijk kan zijn voor hart en bloedvaten.
Daar hoort een belangrijke kanttekening bij. Dit onderzoek meet wat sporters denken, niet wat er in hun hart gebeurt. Wat er werkelijk te zien is in de kransslagaders en het hartritme van sporters, onderzoeken Eijsvogels en collega’s met scans en bloedwaarden. Daarover vertelde hij eerder in aflevering 125 over trainen voor een gezonder hart.
Opvallend is ook het verschil in kennis. Minder dan 1 procent zegt de voordelen van sporten niet te kennen, terwijl 37 procent aangeeft de risico’s niet te kennen.
Het risico dat sporters het vaakst noemen, is een trage hartslag. Of een superlage rusthartslag een teken van topfitheid is of ook risico’s heeft, lees je in aflevering 258 over een lage rusthartslag bij duursporters.
Wie maakt zich zorgen over zijn hart, en waarom?
De meeste deelnemers maken zich geen zorgen. Een derde zegt zich wel eens zorgen te maken dat sporten niet goed is voor het hart. Ze zijn vooral bang voor een hartinfarct tijdens het sporten, voor ritmestoornissen zoals boezemfibrilleren en voor een plotse hartdood.
De belangrijkste aanleiding? Mediaberichten over de risico’s van intensief sporten. Daarna volgen ervaringen in de eigen omgeving, zoals iemand die een hartaanval kreeg, en verhalen of waarschuwingen van anderen.
Van den Nobelen zag in haar analyses ook verschillen tussen groepen. Wie meer sport en beter getraind is, maakt zich vaker zorgen. Volgens haar is dat logisch, omdat de risico’s van langdurig veel sporten vooral op die groep van toepassing zijn. Vrouwen maakten zich juist minder vaak zorgen en erkenden de risico’s ook minder vaak.
Ook dat past volgens Van den Nobelen bij wat bekend is, want kransslagaderverkalking en ritmestoornissen komen bij vrouwen minder vaak voor. Bij een hartstilstand tijdens het sporten is het verschil zelfs groot. Een studie in JACC op basis van drie Europese registers vond dat dit bij vrouwen tot dertien keer minder vaak voorkomt dan bij mannen.
Van den Nobelen houdt deze uitkomsten bewust beschrijvend, omdat ze de verschillen nog niet statistisch heeft getoetst.
Waarom minder sporten meestal geen goede oplossing is
Veranderen die zorgen ook het sportgedrag? Voor de meeste deelnemers niet. Een kleine minderheid geeft aan door de zorgen minder vaak te zijn gaan sporten. Een iets grotere groep is minder intensief gaan trainen.
Volgens Van den Nobelen is dat te verklaren. In veel gedragsmodellen geldt risicoperceptie als een van de factoren die gezondheidsgedrag bepalen. Wie een risico groot inschat, past zijn gedrag aan.
Toch vindt ze het zonde als sporters op basis van zorgen besluiten dat minder sporten veiliger is. Bijna altijd is meer sporten beter dan minder sporten.
Een open vraag is wie er precies terugschakelen. Zijn het de sporters die al twaalf uur of meer per week trainen, of juist mensen die twee à drie uur sporten en schrikken van een krantenkop? Die analyse moet nog gebeuren.
Juist daarom pleit Van den Nobelen ervoor dat iedereen die over sport en hartgezondheid communiceert, de risico’s altijd naast de voordelen zet.
Trainen voor je gezondheid of voor je prestatie?
Een verschil dat Eijsvogels vaak maakt, helpt om de discussie scherper te krijgen: train je voor je gezondheid of voor je prestatie? Voor je gezondheid is de beweegrichtlijn ruim voldoende.
Volgens Eijsvogels haal je tussen de drie en vijf uur sport per week de maximale gezondheidswinst. Meer sporten levert voor je gezondheid volgens hem niet zo veel meer op. Wat te veel sporten is, hangt dus ook af van waarvoor je traint.
Plezier is ook de belangrijkste reden die de deelnemers van het SportHart-onderzoek noemen om te sporten, gevolgd door mentale ontspanning. Het ging dus niet alleen om gezondheid.
Hoe verhoudt dat zich tot je eigen hart? Jurgen van Teeffelen weet het van dichtbij. Als deelnemer aan een eerder onderzoek onder sporters kreeg hij een CT-scan van zijn hart. Daarop bleek toch wat kalk in zijn kransslagaders te zitten.
Van Teeffelen interpreteert dat zelf positief. Volgens hem gaat het bij fanatieke sporters vaak om harde, verkalkte plaques, en die zijn stabieler dan de zachte, kwetsbare plaques die kunnen openscheuren en een infarct veroorzaken.
Onderzoek in Circulation uit 2017 ondersteunt dat beeld deels: de meest actieve mannelijke sporters hadden vaker verkalking, maar vaker van het verkalkte en minder van het gemengde type.
Van Teeffelen weet zelf ook dat het beeld niet zo simpel is. Het vervolgonderzoek uit 2023 liet bijvoorbeeld zien dat juist zeer intensief sporten samenging met een snellere toename van de verkalking. Zorgen vindt Van Teeffelen een te groot woord. Wel is hij zich meer bewust van signalen van zijn lichaam.
Wat je wél kunt doen als je je zorgen maakt
Van den Nobelen is geen arts, en zegt dat ook. Haar advies is daarom helder: heb je echt zorgen over je hart, bespreek ze dan met je huisarts, of met je cardioloog als je er al een hebt. En blijf vooral sporten.
Daarnaast raadt ze aan om je eigen risicofactoren te kennen. Ook sporters zijn niet immuun voor hartproblemen. Weet dus wat je bloeddruk en je cholesterol zijn. Dat kan bij de huisarts, maar ook bij een Hartcheckpunt van de Hartstichting. Daar kun je gratis en zonder afspraak je bloeddruk, cholesterol en bloedsuiker laten meten. De leeftijdsgrens verschilt per locatie.
Eijsvogels adviseerde fanatieke sporters van 35 jaar en ouder eerder om zich eens in de vijf jaar te laten controleren op bloeddruk, cholesterol en bloedsuiker. Neem verhoogde waarden serieus, ook als je je kerngezond voelt.
En dan zijn er klachten die nooit kunnen wachten. Het SportHart-team adviseert om direct te stoppen bij pijn op de borst, flauwvallen, duizeligheid of een onregelmatige hartslag, en contact op te nemen met een arts. Bel 112 bij heftige pijn op de borst die langer dan vijf minuten aanhoudt, ook in rust.
Wat de wetenschap nog moet uitzoeken
De zorgen van sporters weerspiegelen volgens Van den Nobelen vooral onduidelijkheid: wanneer is het te veel sporten, en wat is nog veilig? Daar ligt een taak voor de wetenschap.
Een voorbeeld is het NEXAF-onderzoek, dat onder leiding van Noorse onderzoekers ook in Australië en België loopt. Daarin wordt getest of een periode van aangepast, minder trainen de last van boezemfibrilleren vermindert bij duursporters die er aanvalsgewijs last van hebben.
In Nijmegen neemt Van den Nobelen de troponinestudie over. Daarin zijn ongeveer duizend sporters gemeten rond evenementen als de Vierdaagse en de Zevenheuvelenloop. Die sporters worden de komende twintig jaar gevolgd, om te zien wie er hart- en vaatziekten ontwikkelt en wie niet.
Troponine is een eiwit dat na een zware inspanning in het bloed verschijnt. Volgens Van Teeffelen is het na enkele dagen weer verdwenen en lijkt het hart er functioneel weinig last van te hebben. Een verband met de mate van kransslagaderverkalking zagen de onderzoekers tot nu toe niet. Of de waarden op lange termijn iets voorspellen, moet het vervolg uitwijzen.
Tot die tijd heeft Van den Nobelen één boodschap voor sporters: ga er niet te veel mee bezig, en ga gewoon lekker sporten.
Praktische take-aways
1. Ken je eigen risicofactoren
Sporters zijn niet immuun voor hart- en vaatziekten. Een hoge bloeddruk of een verhoogd cholesterol voel je niet, ook niet als je fit bent.
Concreet: laat je bloeddruk, cholesterol en bloedsuiker meten bij je huisarts of een Hartcheckpunt. Ben je een fanatieke sporter van 35 jaar of ouder, dan adviseert Thijs Eijsvogels om dat ongeveer eens in de vijf jaar te herhalen.
2. Neem klachten serieus, niet de krantenkop
Een nieuwsbericht over de risico’s van intensief sporten zegt weinig over jouw eigen hart. Klachten tijdens het sporten zeggen wel iets.
Concreet: stop direct bij pijn op de borst, flauwvallen, duizeligheid of een onregelmatige hartslag en neem contact op met een arts. Bel 112 bij heftige pijn op de borst die langer dan vijf minuten aanhoudt.
3. Bespreek je zorgen voordat je gaat minderen
Minder sporten uit voorzorg voelt veilig, maar is volgens Kim van den Nobelen meestal zonde. De voordelen van sporten wegen bijna altijd zwaarder dan de risico’s.
Concreet: twijfel je door wat je leest of hoort, maak dan eerst een afspraak met je huisarts of sportarts voordat je je training terugschroeft.
Vragen die in deze aflevering worden beantwoord zijn:
1. Wat betekent te veel sporten voor je hart?
Volgens onderzoekers van het Radboudumc gaat het niet om één zware training of één marathon, maar om jarenlang veel en intensief trainen. Bij die groep komen ritmestoornissen zoals boezemfibrilleren, kransslagaderverkalking en een verwijde aorta vaker voor. Thijs Eijsvogels noemt een periode van minimaal vijf tot tien jaar zeer intensief sporten. Tegelijk blijft sporten volgens promovenda Kim van den Nobelen gezond: de voordelen wegen bijna altijd zwaarder dan de risico’s. Waar het omslagpunt precies ligt, weet de wetenschap nog niet.
2. Welke hartrisico’s hebben duursporters die jarenlang veel trainen?
Bij sporters die langdurig heel veel trainen, zien onderzoekers vaker boezemfibrilleren, kransslagaderverkalking en soms een verwijde aorta. Levenslange duursporters hebben volgens het SportHart-team van het Radboudumc tot vier keer meer kans op boezemfibrilleren. Daarnaast zijn er acute risico’s, zoals een hartinfarct of plotse hartdood tijdens het sporten. Die kans is klein: ongeveer 1 op 300.000 voor een hartinfarct tijdens een uur zeer intensief sporten. Bij getrainde sporters is het risico tijdens inspanning één tot twee keer hoger dan in rust.
3. Wat vinden duursporters zelf van de risico’s van intensief sporten voor hun hart?
In het SportHart-onderzoek van Kim van den Nobelen vulden 3053 sporters een vragenlijst in. Bijna iedereen vindt matig intensief sporten gezond, zeker twee tot drie keer per week. Bij hoog-intensief sporten neemt het vertrouwen af naarmate het vaker gebeurt. Ongeveer 30 procent denkt dat vier keer per week of vaker hoog-intensief sporten schadelijk kan zijn. Minder dan 1 procent kent de voordelen van sporten niet, terwijl 37 procent aangeeft de risico’s niet te kennen.
4. Waarom maken sporters zich zorgen over hun hartgezondheid?
Een derde van de deelnemers aan het SportHart-onderzoek maakt zich wel eens zorgen dat sporten niet goed is voor het hart. De belangrijkste aanleiding zijn mediaberichten over de risico’s van intensief sporten. Daarna volgen ervaringen in de eigen omgeving en waarschuwingen van anderen. Volgens Kim van den Nobelen maken beter getrainde sporters zich vaker zorgen dan minder getrainde sporters, en vrouwen minder vaak dan mannen. Die verschillen heeft ze nog niet statistisch getoetst.
5. Wat kun je doen als je je zorgen maakt over je hart als sporter?
Kim van den Nobelen raadt aan om zorgen te bespreken met je huisarts, of met je cardioloog als je die al hebt. Ken daarnaast je risicofactoren, zoals bloeddruk en cholesterol. Die kun je bij de huisarts laten meten, of gratis bij een Hartcheckpunt van de Hartstichting. Stop direct met sporten bij pijn op de borst, flauwvallen, duizeligheid of een onregelmatige hartslag en neem contact op met een arts. Bel 112 bij heftige borstpijn die langer dan vijf minuten aanhoudt.
6. Waarom is minder sporten uit angst voor je hart meestal geen goed idee?
Volgens Kim van den Nobelen is sporten bijna altijd beter dan minder sporten, omdat de voordelen voor hart en bloedvaten groter zijn dan de risico’s. In haar onderzoek ging een kleine minderheid van de sporters door hun zorgen minder vaak sporten, en een iets grotere groep minder intensief trainen. Dat vindt ze zonde wanneer het gebeurt op basis van een krantenkop in plaats van een medisch advies. Bespreek twijfels daarom eerst met een arts voordat je je training terugschroeft.
Handige bronnen en links
- Kennisitem van het SportHart-team over wanneer je beter even niet kunt sporten
https://www.radboudumc.nl/meedoen-aan-medisch-wetenschappelijk-onderzoek/lijst/sporthart/bescherm-je-hart-door-soms-niet-te-sporten - Kennisitem van het SportHart-team over het hartritme van sporters
https://www.radboudumc.nl/meedoen-aan-medisch-wetenschappelijk-onderzoek/lijst/sporthart/het-hartritme-van-sporters - Onderzoeksprotocol van de NEXAF-studie naar aangepast trainen bij duursporters met boezemfibrilleren (BMJ Open Sport & Exercise Medicine)
https://bmjopensem.bmj.com/content/9/2/e001541 - ESC-richtlijnen sportcardiologie en sporten bij hart- en vaatziekten (2020)
https://academic.oup.com/eurheartj/article/42/1/17/5898937
